Το σπάσιμο του ροδιού και το «καλό ποδαρικό»
Σίγουρα γνωρίζετε το ποδαρικό και είμαστε σίγουροι ότι κάθε χρόνο στο δικό σας σπίτι ή στο σπίτι των παππούδων σας θα έχετε την τιμητική, να τους κάνετε ποδαρικό και να «πάρετε» ένα χαρτζιλίκι… Σωστά; Γνωρίζετε γιατί το κάνετε και γιατί συνηθίζεται να σπάμε και ένα ρόδι στην εξώπορτα την ώρα που μπαίνουμε στο σπίτι με το δεξί;
Λοιπόν, το πρωί της Πρωτοχρονιάς, η οικογένεια πηγαίνει στην εκκλησία για να παρακολουθήσει τη Θεία Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου και να υποδεχτεί με την ευλογία του Θεού, το νέο χρόνο! Ο νοικοκύρης συνηθίζει να κουβαλά μαζί του ένα ρόδι για να το «λειτουργήσει». Κατά την επιστροφή στο σπίτι, ο νοικοκύρης ή όποιος πρόκειται να κάνει ποδαρικό, πρέπει να χτυπήσει το κουδούνι της κλειστής εξώπορτας και κάποιος να του ανοίξει. Θα πρέπει να είναι ο πρώτος που θα μπει στο σπίτι με το δεξί πόδι, για να κάνει το καλό ποδαρικό, με το ρόδι στο χέρι. Μπαίνοντας μέσα, με το δεξί, σπάει το ρόδι πίσω από την εξώπορτα, το ρίχνει δηλαδή κάτω με δύναμη για να σπάσει και να πεταχτούν οι ρώγες του παντού και ταυτόχρονα λέει: «με υγεία, ευτυχία και χαρά το νέο έτος κι όσες ρώγες έχει το ρόδι, τόσες λίρες να έχει η τσέπη μας όλη τη χρονιά». Όσο πιο γερές κι όμορφες είναι οι ρώγες, τόσο χαρούμενες κι ευλογημένες θα είναι οι μέρες που φέρνει μαζί του ο νέος χρόνος.
Ο καρπός του ροδιού συμβολίζει τη γονιμότητα, την υγεία και την καλοτυχία. Για τον λόγο αυτό, συνηθίζεται να σπάμε ρόδια στην πόρτα μας την Πρωτοχρονιά.
Το έθιμο της Βασιλόπιτας
Εσείς φέτος θα βοηθήσετε στην παρασκευή της βασιλόπιτας; Θα βάλετε τη δική σας πινελιά; Άραγε φέτος ποιος θα είναι ο τυχερός που θα κερδίσει το φλουρί στην οικογένειά σας;
Βασιλόπιτα, ονομάζουμε την πίτα που φτιάχνει η νοικοκυρά την παραμονή της Πρωτοχρονιάς. Επάνω της, γράφουμε πάντα τον αριθμό του έτους, είτε με σοκολάτα, είτε με άχνη, είτε με αμύγδαλα, είτε με όποιον άλλο ευφάνταστο τρόπο μπορείτε να σκεφτείτε…
Πάντα βάζουμε μέσα και ένα φλουρί (νόμισμα) το οποίο θα φέρει καλή τύχη σε όποιον το βρει! Συνηθίζουμε να την κόβουμε και να τη μοιράζουμε στο οικογενειακό τραπέζι με τον ερχομό του νέου έτους!
Ο νοικοκύρης πρώτα την σταυρώνει με το μαχαίρι τρείς φορές και αρχίζει να την κόβει με πρώτο κομμάτι του Σπιτιού, του Χριστού, της Παναγίας, του Σπιτονοικοκύρη, της Σπιτονοικοκυράς, του Φτωχού, του Άη-Βασίλη και των υπόλοιπων μελών της οικογένειας.
Μετά αρχίζει το γλέντι με τραγούδια και χορούς.
Όμως από που προήλθε το έθιμο της τοποθέτησης του νομίσματος μέσα στη βασιλόπιτα;
Από τον Μέγα Βασίλειο! Σύμφωνα με την παράδοση όταν ξεκίνησαν οι διωγμοί των χριστιανών, οι κάτοικοι της Καισάρειας για να σώσουν την πόλη τους, μάζεψαν χρυσαφικά με σκοπό να τα προσφέρουν ως αντάλλαγμα. Όταν ο τύραννος ηγεμόνας και οι στρατιώτες του λεηλατούσαν την Καισάρεια, μια μεγάλη λάμψη στον ουρανό φάνηκε και ένας χρυσός καβαλάρης, ο μάρτυρας Άγιος Μερκούριος, τους αφάνισε και σταμάτησε την καταστροφή. Έτσι, τα χρυσαφικά που είχαν συγκεντρωθεί έπρεπε να επιστραφούν στους χριστιανούς της Καισάρειας.
Για να επιστρέψει ο Μέγας Βασίλειος τα τιμαλφή (χρυσαφικά) στους δικαιούχους, μη γνωρίζοντας σε ποιόν ανήκει τι, έδωσε εντολή να παρασκευαστούν μικροί άρτοι εντός των οποίων τοποθέτησε νομίσματα ή τιμαλφή και τα διένειμε στους κατοίκους την επομένη του εκκλησιασμού.
Στα Τρίκαλα το έθιμο της βασιλόπιτας έχει ως εξής:
Οι νοικοκυρές του σπιτιού, κάνουν ζυμάρι στο οποίο τοποθετούν νόμισμα, ένα κομμάτι κλήμα, άχυρο ή χορταράκι, μία μικρή πέτρα όπως κι ένα σπόρο καλαμποκιού.
Στο μεσημεριανό τραπέζι ο νοικοκύρης του σπιτιού θα κόψει τη βασιλόπιτα αφού πρώτα τη φέρει τρεις φόρες γύρω στο ταψί. Στη συνέχεια θα την μοιράσει σε κομμάτια με σειρά ηλικίας σε όλα τα μέλη της οικογένειας.
Όποιος πετύχει το κλήμα θα έχει πολλά σταφύλια, όποιος πετύχει τη μικρή πέτρα θα είναι δυνατός στην υγεία του, όποιος πετύχει το άχυρο ή το χόρτο θα αποκτήσει πολλά ζώα, όποιος πετύχει το νόμισμα θα γίνει πλούσιος και τέλος όποιος πετύχει τα καλαμπόκι, θα κερδίσει τη φετινή σοδειά.
«Τα Αγιοβασιλιάτικα καραβάκια»
Στη Χίο, παραμονή Πρωτοχρονιάς υπάρχει ένα έθιμο σύμφωνα με το οποίο ομάδες παιδιών που εκπροσωπούν συνοικίες και ενορίες, κατασκευάζουν μοντέλα εμπορικών και πολεμικών πλοίων, μεγέθους έως και τα 5 μέτρα και διαγωνίζονται για το καλύτερο καράβι και την καλύτερη σκηνική παρουσία.
Το έθιμο προήλθε από τα καράβια που οι Χιώτες ναυτικοί πάντα στόλιζαν στα σπίτια τους. Στις αρχές του 20ου αιώνα και μετά την απελευθέρωση της Χίου το 1912 μικροί μαθητές των σχολείων της πόλης άρχισαν να κατασκευάζουν μικρά αντίγραφα πολεμικών πλοίων σε ένδειξη τιμής και μνήμης στον απελευθερωτικό στόλο. Με τα χρόνια τα παιδιά άρχισαν να συνεργάζονται και να κατασκευάζουν μοντέλα πλοίων, με εντυπωσιακά αποτελέσματα. Ο ανταγωνισμός των παιδιών για το μεγαλύτερο και καλύτερο βαπόρι άρχισε να φέρνει τις ομάδες και τις δημιουργίες τους την παραμονή της Πρωτοχρονιάς στην κεντρική πλατεία. Κάποια στιγμή, και με τη συνοδεία μουσικής και τραγουδιών, τα «παινέματα» (επίκαιρα στιχάκια και λόγια που οι ίδιοι έγραφαν), παρουσίαζαν τα καράβια τους στον κόσμο.
Στη δεκαετία του 1970 η Περιηγητική Λέσχη Χίου έδωσε νέα πνοή δίνοντας μορφή εθιμικού διαγωνισμού στα «βαποράκια».
Από τότε κάθε παραμονή Πρωτοχρονιάς, παρουσιάζονται τα αγιοβασιλιάτικα καραβάκια της Χίου με εντυπωσιακά πλέον αποτελέσματα.